The Litzmannstadt ghetto (Lodz Ghetto) was established in Baluty and the Old Town area. It was the most impoverished part of the city. Over 180,000 people were crowded into' an area of 4.13 square kilometers.
Lodz Ghetto
niedziela, 4 października 2009
czwartek, 1 października 2009
The Lodz Ghetto was the second-largest ghetto established for Jews in Poland. Located in the city of Łódź, the ghetto was transformed into a major industrial center, providing much needed supplies for Nazi Germany and especially for the German Army. Because of its remarkable productivity, the ghetto managed to survive until August 1944, when the remaining population was transported to Auschwitz. The Presiden of the Lodz Ghetto was Mordechaj Chaim Rumkowski
czwartek, 24 września 2009
I would like to recommend you my new website concerning Lodz ghetto. I hope you will find it interesting Lodz Ghetto
piątek, 3 lipca 2009
wtorek, 2 września 2008
Cmentarz Żydowski w Łodzi
Ulica Bracka biegnie wzdłuż południowej granicy Cmentarza Żydowskiego w Łodzi. Na skrzyżowaniu ulicy Brackiej z ulicą Chryzantem, skręcamy w lewo (kierując się na północ). Niewybrukowana droga prowadzi nas do parkingu, blisko wejścia do cmentarza. Duży budynek, to dom przedpogrzebowy powstały dzięki hojności Miny Konsztadt, zaprojektowany przez Adolfa Zeligsona. Darowizna (18 000 rubli), została uwieczniona tablicą w języku polskim ”Dom przedpogrzebowy fundacyi Miny z Dobrzyńskich Konsztadt dla uczczenia pamięci swego męża Hermana". Rodzina Hermana Konsztadta otrzymała 8 zlokalizowanych się obok siebie działek grobowych (kwatera D: grób: 1, 2, 3, 4, 26, 27, 28, 29). Dom przedpogrzebowy został oddany do użytku w kwietniu 1898 i był to wtedy największy budynek przedpogrzebowy w Polsce (850 m2).Wchodzimy do głównej sali przez centralne wejście. W rogu widzimy wóz z początków XX wieku, służący do transportu zmarłych. W domu przedpogrzebowym znajduje się z pięć pokoi dla zmarłych mężczyzn, które są dostępne z korytarza odchodzącego od sali głównej, gdzie teraz stoimy. Dalej znajduje się więcej pokoi, dla zmarłych kobiet oraz dodatkowa sala. Skromny dach budynku jest wsparty na dwóch podporach, a układ wnętrza jest zgodny z wymogami rytuału religijnego. Ciała były przynoszone do sali głównej z wcześniej wspomnianych pokoi. Jedyna ozdobą, a zarazem źródłem światła w sali były lampy ze szkła i metalu. Wychodząc z domu przedpogrzebowego, po naszej prawej stronie widzimy pomnik upamiętniający ofiary Łódzkiego Getta , zbudowany przez Muszko w 1956.
10-go listopada 1892 gubernator zezwolił na ustanowienie nowego cmentarza na obszarze 14 hektarów. Teren ten został w dniu 25-go września 1892 roku darowany przez Kalmana Poznanskiego, który w zamian otrzymał miejsce na grób rodziny dla Poznańskich (511m2). Pierwszymi pochowanymi na cmentarzu były ofiary epidemii cholery, która wybuchła w tamtym czasie.
Cena grobu rodzinnego w tamtych latach wahała się między 100 – 500 rublami. Stopa kwadratowa ziemi (~0.1m2) blisko głównej alei, kosztowała 5 rubli, a cena podobnej powierzchni, oddalonej od głównego przejścia, wynosiła 3 ruble.
Prace nad infrastrukturą oraz budowa budynków gospodarczych wykonane zostały według planów i pod nadzorem sławnego architekta Adolfa Zeligsona, w okresie 1893-96.W 1898 zbudowana została wewnętrzny mur z bramą, oddzielający część cmentarną od domu przedpogrzebowego i innych budynków gospodarczych. W 1900 rodzina Konzstadta sfinansowała budowę budynku dla obsługi cmentarza i wieżę ciśnień. W tym samym roku do terenu cmentarza zostały dołączone pobliskie działki, należące do Albert Zubera. Z całkowitego obszaru 37 hektarów, 18 hektarów zostało przeznaczone na część cmentarną, resztę przeznaczono na ogrody, część gospodarczą i rezerwową. Z powodu wandalizmu i kradzieży nagrobków w 1914 powstał posterunek policji.
Podczas drugiej Wojny Światowej, drewniane ogrodzenie wokół cmentarza zostało rozebrane i spalone z powodu ciągłych braków opału. Następnie było stopniowo zastępowane przez mur.
W 1918 Polska odzyskała niepodległość, ze względu na to zmieniono na cmentarzu wszystkie napisy i oznaczenia, z rosyjskich na polskie. Cmentarz został przyłączony do kanalizacji w 1911, a elektryczność została doprowadzona w latach 1930-31.
W 1918 Polska odzyskała niepodległość, ze względu na to zmieniono na cmentarzu wszystkie napisy i oznaczenia, z rosyjskich na polskie. Cmentarz został przyłączony do kanalizacji w 1911, a elektryczność została doprowadzona w latach 1930-31.
Zimą 1939 hitlerowcy wydali pozwolenie by wyrąbać drzewa rosnące na cmentarzu dla celów opałowych. Podczas wojny nie stawiano żadnych nagrobków, groby były zaznaczone metalowymi tabliczkami, albo zwykłymi kamieniami.
Obszar cmentarza był miejscem mordów członków podziemia, Żydów, Polaków i Cyganów (których miejsce pochówku nie jest znane).
W 1945 budynek obsługi cmentarza i wieża ciśnień zostały zniszczone. Południowa część cmentarza została wywłaszczona w 1973 roku na potrzeby nowej drogi. Nagrobki zostały zebrane i przeniesione do części północnej.
Główny układ cmentarza jest podobny do szachownicy, z alejkami, które dzielą obszar na prostokątne kwatery. Wielka brama, oddzielająca dwie części cmentarza, symbolizuje przejście od życia do śmierci. Składa się z trzech przejść, a żelazna brama jest dekorowana gwiazdami Davida i motywami roślinnymi. Tradycyjnie przyjmuje się, że została ona przyniesiona tutaj z ulicy Wesołej (Stary Cmentarz Żydowski). Należy też zwrócić uwagę na podobieństwa między bramą cmentarza, a bramą fabryki Poznańskiego na ulicy Ogrodowej.
Główna aleja cmentarza znajduje się na osi bramy i wejścia do domu przedpogrzebowego. Główna część cmentarza jest podzielona na 125 kwater.
Na początku, obszar był podzielony na 135 kwatery, część z nich została później scalonya. Większość kwater jest podobnego kształtu i rozmiaru, niektóre, będące mogiłami zbiorowymi ofiar getta lub epidemii, mają inne kształty.
Mur otaczający cmentarz został zbudowany w 1925. Dookoła cmentarza zaczęły rozwijać się zakłady kamieniarskie, które później rozwinęły się w przemysł produkujący tysiące nagrobków ze sprowadzanych, często z zagranicy, materiałów. Pośród najbardziej znanych kamieniarzy należy wymienić: Fibgajer, Frum, Zimanski i Orbanowski. Ten drugi był prawdopodobnie wykonawcą Mauzoleum Poznańskiego. Inni kamieniarze, którzy rozwijali wokół cmentarza swoje zakłady to: Bojnol, Bacincki, Broder, Piotrkowski i Stass.
Kwatery pokrywają 90% obszaru cmentarza i tworzą jednorodny wzór zmieniający się wzdłuż głównej alei. Kwatery wokół tej alei były zarezerwowane dla najbardziej szanowanych i najbogatszych członków społeczności. Tutaj znajdują się najbardziej różnorodne nagrobki, zróżnicowane pod względem wielkości, jak i stylu, w którym zostały zbudowane. Kwatery znajdujące się w pierwszej alei wzdłuż muru przeznaczone były dla przedstawicieli życia religijnego i dla aktywnych członków gminy żydowskiej
Dzisiaj na cmentarzu znajduje się około 180 000 grobów i około 132 000 nagrobków.
Najbardziej interesujące nagrobki znajdują się przy głównej alei. Większość z nich był zaprojektowany przez sławnych architektów: Zeligsona, Hirshenberga i Landę.
Pod koniec XIX stulecia panującym stylem budowy nagrobków był styl klasyczny i klasycystyczny, który na początku XX wieku zmienił się w modernizm, secesję łącząc art nouveau i neoklasycyzm. Po 1910 projekty zdominowała prostota i większość nagrobków przybrało proste formy z symbolami gwiazda Dawida.
Najbardziej interesujące grobowce znajdują się na grobach: Poznanskiego, Zilbersteina, Jarocinskiego, Hertza, Saxessa, Konsztadta, Rapaporta, Prusaka i Kohna.
Przechodzimy przez bramę, idziemy aleją otoczoną pięknymi, neoklasycystycznymi grobowcami liderów bogatej łódzkiej społeczności. Wyróżnia się tu, przypominające kształtem grecką świątynię, mauzoleum Poznańskiego. Ta część cmentarza jest manifestacją zamożności najbogatszych rodzin, a jednocześnie pokazuje chęć ich asymilacji z polska tradycją chowania zmarłych tej samej klasy społecznej. Te nagrobki pokazują też tendencje asymilacyjne charakteryzujące pewne koła żydowskiej społeczności.
Obok widzimy grobowce 'zwykłych' ludzi. Kontrast pomiędzy kwaterami najbogatszych i niezamożnych reprezentantów łódzkiej społeczności żydów, pokazuje głębokie różnice klas.
Po wojnie, cmentarz zwrócono wspólnocie żydowskiej i opiekowała się nim mała grupka ludzi.
Powojenne grobowce są podobne do tych z polskich cmentarzy. Od 1975 cmentarz został uznany za zabytek. Mauzoleum Poznanskiego zostało odnowione w 1992 i ponownie w 2006.
Obecnie cmentarz stanowi olbrzymi teren zielony w północnej części miasta, jest na nim 132,000 nagrobków, z których 100 uznano za zabytki historyczne.
Spacer po cmentarzu
Wchodząc na cmentarz głównym wejściem kierujemy się na północ i idziemy wzdłuż muru. Przechodzimy obok grobu Rabina Meizels, jak również tych z okresu holocaustu. Kierując się ku wyjściu, mijamy wykopane puste doły, dla ostatnich Żydów których Niemcy nie zdążyli zamordować, groby członków Żydowskich ruchów młodzieżowych, zamordowanych po wojnie.
Na prawej stronie zobaczymy, tablicę upamiętniającą Dawida Sierakowiaka, młodego intelektualisty z Łódzkiego Getta.
Dawid Sierakowiak, urodzony w 1924, miał wielki talent literacki, ogromną inteligencję i jasną orientację polityczną. Pochodził z bardzo biednej rodziny, ale ze względu na jego talent i pracowitość otrzymał stypendium by uczyć się w żydowskiej szkole średniej. Sierakowiak był uczniem znakomitego historyka, Dr Philipa Friedmana. Jego odnaleziony pamiętnik był tylko częścią jego wielkiej pracy napisanej w getcie. W sumie znaleziono trzy zeszyty. Opublikowane zostały tylko dwa, z okresów między 6 kwietnia a 22 października 1941 i 4 czerwca a 5 września 1942.
Wprowadzenie do jego pamiętnika brzmi: "Zaczynając nowy zeszyt mojego pamiętnika, chciałbym wyrazić życzenie, że ten nowy okres mojego życia, będzie jaśniejszy i lepszy od poprzedniego… To wydaje się złudne… nie ma żadnej nadziei na poprawę" (06.04.1941). Wydaje się bardzo prawdopodobne, że wcześniej, jak i między wspomnianymi wyżej okresami, Sierakowiak również pisał dziennik. Potwierdzają to pierwsze wpisy drugiego zeszytu, które są naturalna kontynuacja poprzednich i nie wskazują na przerwy w pisaniu. Ponadto, nie wiemy również czy śmierć jego ukochanej matki mogła skłonić go do zaprzestania pisania po 6 września 1942, czyli na rok przed jego tragiczną śmiercią. Notatki Sierakowiaka są praktyczne i prowadzone codziennie, zawierają samooceny i uwagi krytyczne. Dają nam informację z pierwszej ręki na temat różnych aspektów życia w getcie, głównie co do surowego braku żywności, będąc głównym problemem tego tragicznego okresu.
Grób Majzlów
30 metrów od tablicy upamiętniającej Dawida Sierakowiaka, po prawej stronie, znajdujemy grób Rabina Eliasza Chaima Majzela (1821-1912) i jego męskich potomków.
Eliasz Chaim Majzel, syn Mojżesza i wnuk Aarona Samuela Kajdamowera, urodził się w 1821 roku w Gródku. Sprawował funkcje głównego rabina w kilku miastach w Polsce, po czym został głównym rabinem w Łodzi. Zmarł w Łodzi w roku 1912 (żydowski rok 5372). Rabin był znany ze swojej dobroczynności. Istnieje o nim kilka ludowych przekazów, dla przykładu: Podczas zarazy cholery w Rosji założył szpital i zaangażował całą swoją energię w walkę z zarazą. W tym samym czasie cholera pojawiła się również w Łodzi. Rabin Majzel zebrał grupę ludzi przy wewnętrznej bramie cmentarza by odmawiać Tehilim (Psalmy). Gdy skończyli rabin zapytał „kto ma klucz do bramy?”, odpowiedziano mu, że „klucz jest u strażnika” Rabin poprosił o klucz, schował go do kieszeni i powiedział „klucza nie oddam”. Od tego momentu zaraza ustąpiła. Yhuda Widawski usłyszał tą historię od Żyda o przezwisku „czarny wilk” mieszkającego na Bałutach, który w sztyblu chasydów sochaczewskich na Bałutach pełnił rolę Baal Mussaf podczas żydowskich świąt Rosh Hashana i Yom Kippur (sztybel - dosłownie to „mały domek”, miejsce modlitwy małej żydowskiej kongregacji); Rabin Majzel podejmował skuteczne próby zmniejszenia ilości Żydów wcielanych do armii rosyjskiej; ustanowił nowy rodzaj Talmud Tory; gdy zwalniano Żydów z pracy lokował ich w innych fabrykach; przygotował program utworzenia firmy, która miała skupywać ziemię od Polaków i budować edukacyjne gospodarstwa rolne dla młodzieży, tak by przyuczać ją do prac rolniczych po wyjeździe do Erec Izrael (program wzbudził zastrzeżenia i nigdy nie został wprowadzony).
Dalej, po prawej stronie znajduje się miejsce pochówku dzieci i ofiarach cholery.
Idziemy z powrotem w kierunku północnym do głównej alei, gdzie znajdują się groby najbogatszych i najbardziej znanych ludzi.
Po prawej stronie stoi czarny, błyszczący, zbudowany z granitu pomnik rodziny Konsztadt. Składa się z dwóch rzędów kolumn, połączonych ogrodzeniem, ustawionych w porządku toskańskim, dekorowanych geometrycznymi kształtami. W przeciwieństwie do stylu grobowca, metalowe ogrodzenie ma wymyślny kształt, a jego poręcz jest mocno zdobiona.
Następny grobowiec należy do rodziny Prusaków, znanych fabrykantów i kupców. Zbudowany na planie kwadratu w 1900 roku, granitowy grobowiec, dekorowany baldachimem wspartym na czterech kolumnach, wyróżnia się swoją prostotą.
Dalej po lewej znajduje się grobowiec Jarocińskich, którzy byli znanymi z filantropii przemysłowcami.
Kwadratowy grobowiec wykonany jest z marmuru, wsparty na greckich kolumnach, połączonych centralnie i tworzących balustradę. Ten grobowiec został odnowiony w ostatnich latach. Idąc dalej główną aleją cmentarza dochodzimy do największego grobowca na cmentarzu, mauzoleum Izraela i Eleonory Poznańskich. Mauzoleum zostało zbudowane w latach 1902-1903, najprawdopodobniej przez Zeligsona, który był zatrudniony przez wiele lat u rodziny Poznańskich.
Okrągła konstrukcja zbudowana z szarego granitu, zwięczona jest wielką kopułę wspartą na kolumnach. Projekt grobowca jest klasyczny, ale posiada nowoczesne elementy. Gigantyczne ściany grobowca są dekorowane wzorami z brązu. Sklepienie kopuły jest dekorowane wspaniałą wenecką mozaiką składającą się z dwóch milionów elementów, wykonanej przez Salviati Studio z Wenecji.
Izrael Poznański (1833-1900)
Izrael Poznański urodził się w Aleksandrowie Łódzkim, jako syn kupca Kalmana Poznańskiego. W 1834 roku, jego rodzina przeprowadziła się do Łodzi i zamieszkała w kamienicy na Starym
Mieście. Jego edukacja była dość nietypowa: uczył się w niemiecko-rosyjskiej szkole, a później został uczniem w zakładzie tkacki. W 1851 roku ożenił się z Leonią Hertz, córką administratora szpitali ortodoksyjnych w Warszawie. Od młodych lat pracował we własnej firmie i miał największy wpływ na jej rozwój. Przy pomocy pieniędzy odziedziczonych po swoim ojcu, otworzył firmę I.K. Poznański. W 1861 roku firma zatrudniała około 10 000 pracowników, produkowała rocznie dziesiątki tysięcy metrów kwadratowych wyrobów bawełnianych, lnianych i wełnianych, będąc już wtedy znaczącym łódzkim producentem.
W 1863 roku dużą ilość nieruchomości w Łodzi, zajmował się również handlem. W 1872 zmechanizował swoją produkcje i otworzył dla swojej firmy rynki wschodnie. W latach 1885-1890 Poznański będąc już drugim przemysłowcem Łodzi, rozpoczął inwestycje, które pozwalają zaliczyć go do grona największych fundatorów miasta. Między innymi zbudował synagogę (obecnie ulica Kościuszki); w 1882 podarował działkę pod budowę szpitala na ulicy Targowej (obecnie ulica Sterlinga); podarował działkę pod budowę cmentarza na ulicy Brackiej. W 1898 założył towarzystwo pomocy artystom żydowskim i zbudował żydowskie biblioteki. Zmarł w Łodzi i został pochowany 29.04.1900 roku w mauzoleum rodzinnym. Jego majątek został wyceniony na 8 milionów rubli.
Następny grobowiec należy do rodziny Silbersteinów, posiadaczy wielu fabryk włókienniczych. Został zbudowany w 1900 roku z kararyjskiego marmuru, ma kształt delikatnego krzyża greckiego; okrągłe i czworokątne kolumny z elementami w stylu korynckim podtrzymują dekorowane belki na których spoczywa dach. Grobowiec został zaprojektowany przez Zeligsona, a wykonała go zagraniczna firma.
Po przekątnej głównej alei stoi grób rodziny Rapaport zbudowany w 1906 roku. Jest to budowla o prostokątnym kształcie i nowatorskim projekcie. Centralny łuk jest dekorowany motywami roślinnymi schodzącymi do balustrady. Front poręczy jest ozdobnie pokryty miedzią.
Polskie Groby
Grób żołnierzy Armii Krajowej którzy zostali zamordowani przez Niemców w 1944 roku.
Żołnierze zostali pochowani niedaleko mauzoleum Poznańskiego, na obszarze cmentarza żydowskiego, po prawej stronie. W 1992 roku ofiary zostały ekshumowane i przeniesione na cmentarz katolicki, ale tabliczka pamiątkowa nadal istnieje w tym miejscu.
Pole Gettowe
Skręcamy z głównej alei w kierunku południowym i idąc podobny dystans jaki przeszliśmy główną aleją cmentarza dochodzimy do pola gettowego gdzie pochowanych jest 43 500 żydów, którzy zginęli w Gettcie w latach 1940-1944. Przedstawiciele IDF (Izraelskich Sił Zbrojnych) umieścili na kilkudziesięciu mogiłach drewniane tabliczki upamiętniające żydów z getta, którzy zostali zamordowani, zmarli w wyniku chorób, lub głodu.
Poruszamy się w kierunku wyjścia. Idąc w kierunku bramy mijamy po prawej stronie pod murem, 8 dołów wykopanych dla ostatnich 857 żydów pozostawionych w celu uprzątania getta. Gdy zdali oni sobie sprawę, że mają być zabici, zdecydowali się na ucieczkę. Nie zostali zamordowani przez Niemców, ponieważ Armia Radziecka uwolniła miasto.
Niedaleko dołów znajduje się symboliczny grób 84 żydowskich kobiet z Łodzi, które zostały zabrane do obozu koncentracyjnego Stuthoff i zostały zabite przez Nazistów niedaleko Wejherowa, w styczniu 1945.
Czterej członkowie organizacji Bnei Akiva
Idąc dalej w kierunku wyjścia, widzimy po lewej stronie grób czworga członków organizacji Bnei
Akiva, zamordowanych przez polskich nacjonalistów w drodze na konferencje w Krakowie, w 1946 roku. Czworo członków 'Kibbutz Ha'mizrahi' było również aktywnymi członkami ruchu Bnei Akiva w Łodzi przed wojną. Zipi (Perla) Strovinska, Shmulik Richbard, Avrum Pearl and Chilik Friedman, przeżyli holocaust i aktywnie uczestniczyli w odbudowie żydowskiego ruchu religijnego na świecie. W Adar I i Adar II 5706 (Luty 1946) polskie organizacje 'Mizrahi' i 'Bnei Akiva' miały wspólną konferencje w Krakowie. Czworo przedstawicieli ‘Bnei Akiva’ opuściło Łódź na ciężarówce wiozącej żywność do Krakowa. 27 dnia Adar 5706 (28.2.1946) w okolicach Piotrkowa, zostali zamordowani przez 8 Polaków, którzy zatrzymali ciężarówkę, 
sprawdzali pochodzenie pasażerów i zabili ludzi pochodzenia żydowskiego. Grupa przyjaciół próbowała przekonać Ziporę by podała się za Polkę, ale ona odmówiła i została zamordowana. Polski kierowca i jego pomocnik zeznawali na temat wykonania tej zbrodni. Pogrzeb odbył się w Adar I 5706 (03.03.1946) na Cmentarzu Żydowskim w Łodzi. Jurek Dawid Płoński, członek ‘Kibbutz Megido’ był wraz z kilkoma członkami ruchów młodzieżowych wśród uzbrojonej ochrony pogrzebu i stał na murze cmentarza.
Na cmentarzu pochowani są również inni znani mieszkańcy Łodzi: Maksmilian Kohn, znany lekarz, który pracował jako pierwszy dyrektor szpitala zbudowanego przez Poznańskiego; Izrael Lichtenstein lider partii Bund w Łodzi; Seweryn Sterling znany lekarz i działacz społeczny; rodzice Artura Rubinsteina, światowej sławy pianisty; rodzice Julian Tuwim znanego polskiego poety.
Dodatkowe informacje
Informacje na temat ludzi pochowanych na cmentarzu można uzyskać w siedzibie Gminy Żydowskiej w Łodzi na ulicy Pomorskiej 18 lub w Fundacji Monomentum Iudaicum Lodzense pod tym samym adresem.
Więcej informacji na temat historii getta w Łodzi znajdziecie na stronie Getto Łódzkie
Główna aleja cmentarza znajduje się na osi bramy i wejścia do domu przedpogrzebowego. Główna część cmentarza jest podzielona na 125 kwater.
Na początku, obszar był podzielony na 135 kwatery, część z nich została później scalonya. Większość kwater jest podobnego kształtu i rozmiaru, niektóre, będące mogiłami zbiorowymi ofiar getta lub epidemii, mają inne kształty.
Mur otaczający cmentarz został zbudowany w 1925. Dookoła cmentarza zaczęły rozwijać się zakłady kamieniarskie, które później rozwinęły się w przemysł produkujący tysiące nagrobków ze sprowadzanych, często z zagranicy, materiałów. Pośród najbardziej znanych kamieniarzy należy wymienić: Fibgajer, Frum, Zimanski i Orbanowski. Ten drugi był prawdopodobnie wykonawcą Mauzoleum Poznańskiego. Inni kamieniarze, którzy rozwijali wokół cmentarza swoje zakłady to: Bojnol, Bacincki, Broder, Piotrkowski i Stass.
Kwatery pokrywają 90% obszaru cmentarza i tworzą jednorodny wzór zmieniający się wzdłuż głównej alei. Kwatery wokół tej alei były zarezerwowane dla najbardziej szanowanych i najbogatszych członków społeczności. Tutaj znajdują się najbardziej różnorodne nagrobki, zróżnicowane pod względem wielkości, jak i stylu, w którym zostały zbudowane. Kwatery znajdujące się w pierwszej alei wzdłuż muru przeznaczone były dla przedstawicieli życia religijnego i dla aktywnych członków gminy żydowskiej
Dzisiaj na cmentarzu znajduje się około 180 000 grobów i około 132 000 nagrobków.
Najbardziej interesujące nagrobki znajdują się przy głównej alei. Większość z nich był zaprojektowany przez sławnych architektów: Zeligsona, Hirshenberga i Landę.
Pod koniec XIX stulecia panującym stylem budowy nagrobków był styl klasyczny i klasycystyczny, który na początku XX wieku zmienił się w modernizm, secesję łącząc art nouveau i neoklasycyzm. Po 1910 projekty zdominowała prostota i większość nagrobków przybrało proste formy z symbolami gwiazda Dawida.
Najbardziej interesujące grobowce znajdują się na grobach: Poznanskiego, Zilbersteina, Jarocinskiego, Hertza, Saxessa, Konsztadta, Rapaporta, Prusaka i Kohna.
Przechodzimy przez bramę, idziemy aleją otoczoną pięknymi, neoklasycystycznymi grobowcami liderów bogatej łódzkiej społeczności. Wyróżnia się tu, przypominające kształtem grecką świątynię, mauzoleum Poznańskiego. Ta część cmentarza jest manifestacją zamożności najbogatszych rodzin, a jednocześnie pokazuje chęć ich asymilacji z polska tradycją chowania zmarłych tej samej klasy społecznej. Te nagrobki pokazują też tendencje asymilacyjne charakteryzujące pewne koła żydowskiej społeczności.
Obok widzimy grobowce 'zwykłych' ludzi. Kontrast pomiędzy kwaterami najbogatszych i niezamożnych reprezentantów łódzkiej społeczności żydów, pokazuje głębokie różnice klas.
Po wojnie, cmentarz zwrócono wspólnocie żydowskiej i opiekowała się nim mała grupka ludzi.
Powojenne grobowce są podobne do tych z polskich cmentarzy. Od 1975 cmentarz został uznany za zabytek. Mauzoleum Poznanskiego zostało odnowione w 1992 i ponownie w 2006.
Obecnie cmentarz stanowi olbrzymi teren zielony w północnej części miasta, jest na nim 132,000 nagrobków, z których 100 uznano za zabytki historyczne.
Spacer po cmentarzu
Wchodząc na cmentarz głównym wejściem kierujemy się na północ i idziemy wzdłuż muru. Przechodzimy obok grobu Rabina Meizels, jak również tych z okresu holocaustu. Kierując się ku wyjściu, mijamy wykopane puste doły, dla ostatnich Żydów których Niemcy nie zdążyli zamordować, groby członków Żydowskich ruchów młodzieżowych, zamordowanych po wojnie.
Na prawej stronie zobaczymy, tablicę upamiętniającą Dawida Sierakowiaka, młodego intelektualisty z Łódzkiego Getta.
Dawid Sierakowiak, urodzony w 1924, miał wielki talent literacki, ogromną inteligencję i jasną orientację polityczną. Pochodził z bardzo biednej rodziny, ale ze względu na jego talent i pracowitość otrzymał stypendium by uczyć się w żydowskiej szkole średniej. Sierakowiak był uczniem znakomitego historyka, Dr Philipa Friedmana. Jego odnaleziony pamiętnik był tylko częścią jego wielkiej pracy napisanej w getcie. W sumie znaleziono trzy zeszyty. Opublikowane zostały tylko dwa, z okresów między 6 kwietnia a 22 października 1941 i 4 czerwca a 5 września 1942.
Wprowadzenie do jego pamiętnika brzmi: "Zaczynając nowy zeszyt mojego pamiętnika, chciałbym wyrazić życzenie, że ten nowy okres mojego życia, będzie jaśniejszy i lepszy od poprzedniego… To wydaje się złudne… nie ma żadnej nadziei na poprawę" (06.04.1941). Wydaje się bardzo prawdopodobne, że wcześniej, jak i między wspomnianymi wyżej okresami, Sierakowiak również pisał dziennik. Potwierdzają to pierwsze wpisy drugiego zeszytu, które są naturalna kontynuacja poprzednich i nie wskazują na przerwy w pisaniu. Ponadto, nie wiemy również czy śmierć jego ukochanej matki mogła skłonić go do zaprzestania pisania po 6 września 1942, czyli na rok przed jego tragiczną śmiercią. Notatki Sierakowiaka są praktyczne i prowadzone codziennie, zawierają samooceny i uwagi krytyczne. Dają nam informację z pierwszej ręki na temat różnych aspektów życia w getcie, głównie co do surowego braku żywności, będąc głównym problemem tego tragicznego okresu.
Grób Majzlów
30 metrów od tablicy upamiętniającej Dawida Sierakowiaka, po prawej stronie, znajdujemy grób Rabina Eliasza Chaima Majzela (1821-1912) i jego męskich potomków.
Eliasz Chaim Majzel, syn Mojżesza i wnuk Aarona Samuela Kajdamowera, urodził się w 1821 roku w Gródku. Sprawował funkcje głównego rabina w kilku miastach w Polsce, po czym został głównym rabinem w Łodzi. Zmarł w Łodzi w roku 1912 (żydowski rok 5372). Rabin był znany ze swojej dobroczynności. Istnieje o nim kilka ludowych przekazów, dla przykładu: Podczas zarazy cholery w Rosji założył szpital i zaangażował całą swoją energię w walkę z zarazą. W tym samym czasie cholera pojawiła się również w Łodzi. Rabin Majzel zebrał grupę ludzi przy wewnętrznej bramie cmentarza by odmawiać Tehilim (Psalmy). Gdy skończyli rabin zapytał „kto ma klucz do bramy?”, odpowiedziano mu, że „klucz jest u strażnika” Rabin poprosił o klucz, schował go do kieszeni i powiedział „klucza nie oddam”. Od tego momentu zaraza ustąpiła. Yhuda Widawski usłyszał tą historię od Żyda o przezwisku „czarny wilk” mieszkającego na Bałutach, który w sztyblu chasydów sochaczewskich na Bałutach pełnił rolę Baal Mussaf podczas żydowskich świąt Rosh Hashana i Yom Kippur (sztybel - dosłownie to „mały domek”, miejsce modlitwy małej żydowskiej kongregacji); Rabin Majzel podejmował skuteczne próby zmniejszenia ilości Żydów wcielanych do armii rosyjskiej; ustanowił nowy rodzaj Talmud Tory; gdy zwalniano Żydów z pracy lokował ich w innych fabrykach; przygotował program utworzenia firmy, która miała skupywać ziemię od Polaków i budować edukacyjne gospodarstwa rolne dla młodzieży, tak by przyuczać ją do prac rolniczych po wyjeździe do Erec Izrael (program wzbudził zastrzeżenia i nigdy nie został wprowadzony).
Dalej, po prawej stronie znajduje się miejsce pochówku dzieci i ofiarach cholery.
Idziemy z powrotem w kierunku północnym do głównej alei, gdzie znajdują się groby najbogatszych i najbardziej znanych ludzi.
Po prawej stronie stoi czarny, błyszczący, zbudowany z granitu pomnik rodziny Konsztadt. Składa się z dwóch rzędów kolumn, połączonych ogrodzeniem, ustawionych w porządku toskańskim, dekorowanych geometrycznymi kształtami. W przeciwieństwie do stylu grobowca, metalowe ogrodzenie ma wymyślny kształt, a jego poręcz jest mocno zdobiona.
Następny grobowiec należy do rodziny Prusaków, znanych fabrykantów i kupców. Zbudowany na planie kwadratu w 1900 roku, granitowy grobowiec, dekorowany baldachimem wspartym na czterech kolumnach, wyróżnia się swoją prostotą.
Dalej po lewej znajduje się grobowiec Jarocińskich, którzy byli znanymi z filantropii przemysłowcami.
Kwadratowy grobowiec wykonany jest z marmuru, wsparty na greckich kolumnach, połączonych centralnie i tworzących balustradę. Ten grobowiec został odnowiony w ostatnich latach. Idąc dalej główną aleją cmentarza dochodzimy do największego grobowca na cmentarzu, mauzoleum Izraela i Eleonory Poznańskich. Mauzoleum zostało zbudowane w latach 1902-1903, najprawdopodobniej przez Zeligsona, który był zatrudniony przez wiele lat u rodziny Poznańskich.
Okrągła konstrukcja zbudowana z szarego granitu, zwięczona jest wielką kopułę wspartą na kolumnach. Projekt grobowca jest klasyczny, ale posiada nowoczesne elementy. Gigantyczne ściany grobowca są dekorowane wzorami z brązu. Sklepienie kopuły jest dekorowane wspaniałą wenecką mozaiką składającą się z dwóch milionów elementów, wykonanej przez Salviati Studio z Wenecji.
Izrael Poznański (1833-1900)
Izrael Poznański urodził się w Aleksandrowie Łódzkim, jako syn kupca Kalmana Poznańskiego. W 1834 roku, jego rodzina przeprowadziła się do Łodzi i zamieszkała w kamienicy na Starym
Mieście. Jego edukacja była dość nietypowa: uczył się w niemiecko-rosyjskiej szkole, a później został uczniem w zakładzie tkacki. W 1851 roku ożenił się z Leonią Hertz, córką administratora szpitali ortodoksyjnych w Warszawie. Od młodych lat pracował we własnej firmie i miał największy wpływ na jej rozwój. Przy pomocy pieniędzy odziedziczonych po swoim ojcu, otworzył firmę I.K. Poznański. W 1861 roku firma zatrudniała około 10 000 pracowników, produkowała rocznie dziesiątki tysięcy metrów kwadratowych wyrobów bawełnianych, lnianych i wełnianych, będąc już wtedy znaczącym łódzkim producentem.W 1863 roku dużą ilość nieruchomości w Łodzi, zajmował się również handlem. W 1872 zmechanizował swoją produkcje i otworzył dla swojej firmy rynki wschodnie. W latach 1885-1890 Poznański będąc już drugim przemysłowcem Łodzi, rozpoczął inwestycje, które pozwalają zaliczyć go do grona największych fundatorów miasta. Między innymi zbudował synagogę (obecnie ulica Kościuszki); w 1882 podarował działkę pod budowę szpitala na ulicy Targowej (obecnie ulica Sterlinga); podarował działkę pod budowę cmentarza na ulicy Brackiej. W 1898 założył towarzystwo pomocy artystom żydowskim i zbudował żydowskie biblioteki. Zmarł w Łodzi i został pochowany 29.04.1900 roku w mauzoleum rodzinnym. Jego majątek został wyceniony na 8 milionów rubli.
Następny grobowiec należy do rodziny Silbersteinów, posiadaczy wielu fabryk włókienniczych. Został zbudowany w 1900 roku z kararyjskiego marmuru, ma kształt delikatnego krzyża greckiego; okrągłe i czworokątne kolumny z elementami w stylu korynckim podtrzymują dekorowane belki na których spoczywa dach. Grobowiec został zaprojektowany przez Zeligsona, a wykonała go zagraniczna firma.
Po przekątnej głównej alei stoi grób rodziny Rapaport zbudowany w 1906 roku. Jest to budowla o prostokątnym kształcie i nowatorskim projekcie. Centralny łuk jest dekorowany motywami roślinnymi schodzącymi do balustrady. Front poręczy jest ozdobnie pokryty miedzią.
Polskie Groby
Grób żołnierzy Armii Krajowej którzy zostali zamordowani przez Niemców w 1944 roku.
Żołnierze zostali pochowani niedaleko mauzoleum Poznańskiego, na obszarze cmentarza żydowskiego, po prawej stronie. W 1992 roku ofiary zostały ekshumowane i przeniesione na cmentarz katolicki, ale tabliczka pamiątkowa nadal istnieje w tym miejscu.
Pole Gettowe
Skręcamy z głównej alei w kierunku południowym i idąc podobny dystans jaki przeszliśmy główną aleją cmentarza dochodzimy do pola gettowego gdzie pochowanych jest 43 500 żydów, którzy zginęli w Gettcie w latach 1940-1944. Przedstawiciele IDF (Izraelskich Sił Zbrojnych) umieścili na kilkudziesięciu mogiłach drewniane tabliczki upamiętniające żydów z getta, którzy zostali zamordowani, zmarli w wyniku chorób, lub głodu.
Poruszamy się w kierunku wyjścia. Idąc w kierunku bramy mijamy po prawej stronie pod murem, 8 dołów wykopanych dla ostatnich 857 żydów pozostawionych w celu uprzątania getta. Gdy zdali oni sobie sprawę, że mają być zabici, zdecydowali się na ucieczkę. Nie zostali zamordowani przez Niemców, ponieważ Armia Radziecka uwolniła miasto.
Niedaleko dołów znajduje się symboliczny grób 84 żydowskich kobiet z Łodzi, które zostały zabrane do obozu koncentracyjnego Stuthoff i zostały zabite przez Nazistów niedaleko Wejherowa, w styczniu 1945.
Czterej członkowie organizacji Bnei Akiva
Idąc dalej w kierunku wyjścia, widzimy po lewej stronie grób czworga członków organizacji Bnei
Akiva, zamordowanych przez polskich nacjonalistów w drodze na konferencje w Krakowie, w 1946 roku. Czworo członków 'Kibbutz Ha'mizrahi' było również aktywnymi członkami ruchu Bnei Akiva w Łodzi przed wojną. Zipi (Perla) Strovinska, Shmulik Richbard, Avrum Pearl and Chilik Friedman, przeżyli holocaust i aktywnie uczestniczyli w odbudowie żydowskiego ruchu religijnego na świecie. W Adar I i Adar II 5706 (Luty 1946) polskie organizacje 'Mizrahi' i 'Bnei Akiva' miały wspólną konferencje w Krakowie. Czworo przedstawicieli ‘Bnei Akiva’ opuściło Łódź na ciężarówce wiozącej żywność do Krakowa. 27 dnia Adar 5706 (28.2.1946) w okolicach Piotrkowa, zostali zamordowani przez 8 Polaków, którzy zatrzymali ciężarówkę, 
sprawdzali pochodzenie pasażerów i zabili ludzi pochodzenia żydowskiego. Grupa przyjaciół próbowała przekonać Ziporę by podała się za Polkę, ale ona odmówiła i została zamordowana. Polski kierowca i jego pomocnik zeznawali na temat wykonania tej zbrodni. Pogrzeb odbył się w Adar I 5706 (03.03.1946) na Cmentarzu Żydowskim w Łodzi. Jurek Dawid Płoński, członek ‘Kibbutz Megido’ był wraz z kilkoma członkami ruchów młodzieżowych wśród uzbrojonej ochrony pogrzebu i stał na murze cmentarza.Na cmentarzu pochowani są również inni znani mieszkańcy Łodzi: Maksmilian Kohn, znany lekarz, który pracował jako pierwszy dyrektor szpitala zbudowanego przez Poznańskiego; Izrael Lichtenstein lider partii Bund w Łodzi; Seweryn Sterling znany lekarz i działacz społeczny; rodzice Artura Rubinsteina, światowej sławy pianisty; rodzice Julian Tuwim znanego polskiego poety.
Dodatkowe informacje
Informacje na temat ludzi pochowanych na cmentarzu można uzyskać w siedzibie Gminy Żydowskiej w Łodzi na ulicy Pomorskiej 18 lub w Fundacji Monomentum Iudaicum Lodzense pod tym samym adresem.
Więcej informacji na temat historii getta w Łodzi znajdziecie na stronie Getto Łódzkie
Subskrybuj:
Komentarze (Atom)